ध्वनी आणि वायुप्रदूषणाच्या धुरात आनंद शोधण्यापेक्षा ज्ञान, विवेक, पर्यावरण संवर्धन आणि सामाजिक जाणीवांचा प्रकाश पसरवणारी दिवाळी साजरी करणे ही काळाची गरज आहे.
ह्या लढ्याची सुरुवात म्हणजे फटाक्यांच्या आतिशबाजीला विरोध सन 1992 या वर्षात सर्वप्रथम केला. त्यानंतर गणेश पाटील याच्यासोबत इतर मित्रमंडळींना घेऊन 19 93 ते 96 गणेशच्या प्रिंटिंग प्रेस मध्ये छापून पत्रके वाटली..
दिवाळी हा आनंदाचा, प्रकाशाचा, उत्साहाचा आणि माणसांना एकमेकांशी जोडणारा सण आहे. घराघरांत लावले जाणारे दिवे, आकाशकंदील, रांगोळ्या, फराळ, नातेवाईकांच्या भेटीगाठी आणि शुभेच्छांची देवाणघेवाण यांमधून दिवाळीचे खरे सौंदर्य अनुभवायला मिळते. मात्र, गेल्या काही वर्षांत दिवाळी साजरी करण्याच्या पद्धतीत फटाक्यांच्या आतषबाजीला अनावश्यक महत्त्व प्राप्त झाले आहे. जणू मोठ्या आवाजाचे आणि अधिक धूर निर्माण करणाऱ्या फटाक्यांचे प्रदर्शन म्हणजेच दिवाळीचा आनंद, अशी एक चुकीची मानसिकता निर्माण होत आहे. वास्तविक, या मानसिकतेचा आणि दिवाळीच्या मूळ संकल्पनेचा काहीही संबंध नाही.
उत्सवांच्या नावाखाली उत्सवखोरी करत आपणच आपल्या महान संस्कृतीत सांगितलेल्या पंचमहाभूतांचीच पर्यायाने आपल्याच भविष्याची वाट लावत आहोत का ? प्रचंड महागाई आणि दुष्काळाचे सावट असताना ध्वनी आणि वायू प्रदूषणाने पर्यावरणाचा आणि मानवीय जीवनाचा नाश करणारा उत्सवमाज कधी थांबणार...?
फटाक्यांच्या आतषबाजीमधून आपण नेमके काय साध्य करतो आहोत?
दिवाळीच्या काळात अनेक शहरांमध्ये हवेची गुणवत्ता मोठ्या प्रमाणात खालावते. फटाक्यांमधून बाहेर पडणारा धूर, सूक्ष्म धूलिकण आणि विविध रासायनिक घटक वातावरणात मिसळतात. आधीच वाहनांचा धूर, औद्योगिक उत्सर्जन, बांधकामांमधून निर्माण होणारी धूळ आणि इतर प्रदूषणामुळे शहरांची हवा प्रदूषित झालेली असताना त्यात फटाक्यांच्या धुराची भर घालण्याची आवश्यकता काय? श्वसनाचा त्रास असणाऱ्या व्यक्ती, लहान मुले, ज्येष्ठ नागरिक आणि प्राणी यांना या प्रदूषणाचा अधिक त्रास सहन करावा लागतो. काही तासांच्या मनोरंजनासाठी असंख्य लोकांच्या आरोग्याशी तडजोड करणे कितपत योग्य आहे?
याशिवाय ध्वनीप्रदूषणाचा प्रश्नही तितकाच गंभीर आहे. कानठळ्या बसवणारे आवाज, रात्री उशिरापर्यंत सुरू राहणारी आतषबाजी आणि अनियंत्रित आवाज यामुळे लहान मुले, वृद्ध व्यक्ती, रुग्ण तसेच पशुपक्ष्यांना मोठा त्रास होतो. आपल्या आनंदाचा उत्सव दुसऱ्याच्या वेदनेचे कारण ठरत असेल, तर त्या आनंदाच्या स्वरूपाचा पुनर्विचार करणे आवश्यक आहे. उत्सव साजरा करण्याचे स्वातंत्र्य म्हणजे इतरांच्या आरोग्यावर, शांततेवर आणि जगण्याच्या अधिकारावर अतिक्रमण करण्याचा परवाना नव्हे.
आगी, अपघात आणि जीवितहानी यांचे गांभीर्य आपण कधी लक्षात घेणार?
दरवर्षी दिवाळीच्या काळात देशाच्या विविध भागांत फटाक्यांमुळे आगी लागण्याच्या घटना घडतात. दुकाने, घरे, गोदामे, झोपडपट्ट्या आणि इतर मालमत्तांचे नुकसान होते. अनेकांना भाजल्यामुळे दुखापती होतात. काही घटनांमध्ये निष्पाप व्यक्तींना आपला जीवही गमवावा लागतो. कोट्यवधी रुपयांची वित्तहानी होते. रुग्णालयांवरील ताण वाढतो आणि अग्निशमन दल, पोलीस यंत्रणा तसेच आरोग्य यंत्रणांना अतिरिक्त संकटांना सामोरे जावे लागते.
दरवर्षी अशा घटना आपल्या डोळ्यांसमोर घडत असताना त्याच गोष्टींची पुनरावृत्ती करणे आणि त्याचे उत्सवी स्वरूपात उदात्तीकरण करणे कितपत शहाणपणाचे आहे? एखाद्या कुटुंबाचा आनंद एका अपघातामुळे कायमचा हिरावला जाऊ शकतो, याचे भान आपण ठेवायला नको का? उत्सवाचा आनंद दुसऱ्याच्या आयुष्यात दुःख निर्माण करणारा असू नये.
दुष्काळाच्या सावटात कसला हा संसाधनांचा अपव्यय?
यंदा अनेक भागांना दुष्काळाच्या संकटाचा सामना करावा लागत आहे. पाणीटंचाई, चारा टंचाई, वाढती महागाई आणि शेतीसमोरील आर्थिक आव्हाने यामुळे सामान्य माणसाचे जगणे अधिक कठीण होत आहे. भविष्यात पाणी आणि इतर नैसर्गिक संसाधनांची टंचाई अधिक तीव्र होण्याची भीती असताना आपण आपल्या उत्सवांकडे कोणत्या दृष्टिकोनातून पाहणार आहोत?
पाण्याचा प्रत्येक थेंब महत्त्वाचा असताना, अन्नधान्य, वीज, इंधन, पैसा आणि इतर संसाधनांचा योग्य वापर करण्याची गरज असताना अनावश्यक आतषबाजीवर मोठ्या प्रमाणात पैसा खर्च करणे योग्य आहे का? हा पैसा एखाद्या गरजू कुटुंबाच्या मदतीसाठी, एखाद्या विद्यार्थ्याच्या शिक्षणासाठी, पाण्याच्या बचतीसाठी किंवा पर्यावरण संवर्धनासाठी वापरता येऊ शकत नाही का?
आपल्याला केवळ पाण्याचीच नव्हे, तर सर्व प्रकारच्या नैसर्गिक आणि मानवनिर्मित उपयुक्त संसाधनांची जपणूक करण्याची गरज आहे. त्यामुळे या दिवाळीत आपण संसाधनांचा अपव्यय टाळण्याचा, पाणी वाचवण्याचा, वीज बचत करण्याचा आणि पर्यावरण संवर्धनाचा संकल्प करायला हवा.
दिवाळी म्हणजे अंधारावर प्रकाशाचा विजय; मग तो प्रकाश विचारांचा का नसावा?
दिवाळी हा दिव्यांचा सण आहे. अंधकार दूर करण्यासाठी आपण दिवे लावतो. परंतु अंधकार केवळ रात्रीच्या अंधारापुरता मर्यादित नाही. समाजात अज्ञानाचा, अंधश्रद्धेचा, अविवेकाचा, भेदभावाचा आणि वैज्ञानिक दृष्टिकोनाच्या अभावाचा जो अंधकार आहे, तो दूर करण्यासाठीही आपल्याला दिवे लावण्याची गरज आहे.
ज्ञानाचा दिवा लावून अज्ञान दूर करता येते. विवेकाचा प्रकाश पसरवून अंधश्रद्धेवर मात करता येते. चिकित्सक विचारांच्या माध्यमातून चुकीच्या समजुतींना प्रश्न विचारता येतात. वैज्ञानिक दृष्टिकोन स्वीकारून समाजाला अधिक प्रगल्भ बनवता येते. मग अशा ज्ञानदीपांच्या प्रकाशात दिवाळी साजरी करणे अधिक अर्थपूर्ण ठरणार नाही का?
एखाद्या गरजू विद्यार्थ्याला पुस्तक भेट देणे, एखाद्या मुलाला शिक्षणासाठी प्रोत्साहित करणे, वाचनाची आवड निर्माण करणे, एखाद्या गावात वृक्षारोपण करणे, गरजू कुटुंबाच्या घरात आनंद निर्माण करणे, ज्येष्ठ नागरिकांची भेट घेणे किंवा समाजातील दुर्लक्षित घटकांपर्यंत मदतीचा हात पोहोचवणे, हीदेखील दिवाळी साजरी करण्याची सुंदर रूपे आहेत.
माध्यमांनीही उत्सवाच्या आनंदाला योग्य दिशा देण्याची जबाबदारी स्वीकारावी.
दिवाळीच्या काळात मोठ्या प्रमाणावर फटाक्यांची आतषबाजी, धुराचे लोट आणि आवाजाचे प्रदर्शन यांचे चित्रीकरण करून त्याला उत्सवाचे आकर्षक स्वरूप देण्याची स्पर्धा माध्यमांमध्ये दिसून येते. अशा दृश्यांमधून नकळत फटाके फोडण्याचे उदात्तीकरण होते आणि समाजात त्याचे अनुकरण करण्याची प्रवृत्ती वाढते.
माध्यमांनी उत्सवाचा आनंद नक्कीच दाखवावा; परंतु त्याचबरोबर पर्यावरणपूरक दिवाळी, सामाजिक बांधिलकी, संसाधनांची बचत, गरजूंना मदत आणि ज्ञानप्रसार करणाऱ्या उपक्रमांनाही तितकेच महत्त्व द्यावे. समाजाला केवळ काय लोकप्रिय आहे हे दाखवण्यापेक्षा काय योग्य आहे याची जाणीव करून देणे हीदेखील माध्यमांची सामाजिक जबाबदारी आहे.
माध्यमांनी अशा प्रकारच्या प्रदूषणकारी उत्सवांचे उदात्तीकरण केले तरी सजग आणि खऱ्या अर्थाने सुशिक्षित नागरिकांनी त्याचे अनुकरण करण्याऐवजी स्वतःचा विवेक जागृत ठेवला पाहिजे. शिक्षणाचा अर्थ केवळ पदव्या मिळवणे नसून आपल्या कृतींचा समाजावर आणि पर्यावरणावर होणारा परिणाम समजून घेणे हा आहे.
मात्र, याचा अर्थ उत्सवाचा आनंद हिरावून घ्यायचा आहे असा अजिबात नाही!
प्रत्येक गोष्टीकडे नकारात्मकतेने पाहणे किंवा सण साजरे करण्यावरच प्रश्नचिन्ह उपस्थित करणे हा या विचारमांडणीचा उद्देश नाही. उलट, सण अधिक उत्साहाने, आनंदाने आणि सकारात्मकतेने साजरे व्हावेत, एवढीच अपेक्षा आहे. मात्र त्या आनंदाला योग्य दिशा असणे आवश्यक आहे.
दिव्यांची सुंदर रोषणाई करूया. आकर्षक आकाशकंदील लावूया. रांगोळ्या काढूया. कुटुंबीय, मित्र आणि नातेवाईकांच्या भेटीगाठी घेऊया. फराळाची देवाणघेवाण करूया. समाजातील गरजू व्यक्तींच्या चेहऱ्यावर हास्य फुलवूया. मुलांना पर्यावरणाचे महत्त्व समजावून सांगूया. वाचन, विज्ञान, कला, संस्कृती आणि सामाजिक उपक्रमांच्या माध्यमातून उत्सवाचा आनंद अधिक व्यापक करूया.
आपल्या घरात प्रकाश निर्माण करताना दुसऱ्याच्या घरात अंधार निर्माण होणार नाही, याची काळजी घेऊया. आपल्या आनंदामुळे दुसऱ्याच्या आरोग्याला धोका निर्माण होणार नाही, याचे भान ठेवूया. आपल्या उत्सवामुळे निसर्गाचे नुकसान होणार नाही, याची जबाबदारी स्वीकारूया.
शेवटी, प्रश्न एवढाच आहे की आपण दिवाळीत नेमके काय उजळवणार आहोत? आकाशात धुराचे लोट की आपल्या विचारांमधील विवेकाचा प्रकाश?
फटाक्यांचा आवाज काही क्षणांत विरून जातो. त्यांचा धूर काही काळ वातावरणात राहतो; परंतु ज्ञानाचा प्रकाश पिढ्यान्‌पिढ्या टिकतो. फटाक्यांवर खर्च केलेला पैसा काही क्षणांचा आनंद देतो; परंतु एखाद्याच्या शिक्षणासाठी, आरोग्यासाठी किंवा जीवनमान उंचावण्यासाठी केलेली मदत दीर्घकाळ समाधान देते.
म्हणूनच या दिवाळीत एक संकल्प करूया — फटाक्यांच्या आवाजापेक्षा माणुसकीचा आवाज मोठा करूया. प्रदूषणाच्या धुरापेक्षा ज्ञानाचा प्रकाश अधिक तेजस्वी करूया. संसाधनांचा अपव्यय करण्याऐवजी त्यांचे संवर्धन करूया. अंधश्रद्धेऐवजी वैज्ञानिक दृष्टिकोन, अज्ञानाऐवजी ज्ञान आणि स्वार्थाऐवजी सामाजिक बांधिलकी यांना महत्त्व देऊया.
कारण दिवाळीचा खरा अर्थ केवळ घर उजळवणे नाही, तर माणसाचे जीवन उजळवणे हा आहे.
चला, यंदाची दिवाळी केवळ रोषणाईची नव्हे, तर विचारांची, विवेकाची, पर्यावरण संवर्धनाची आणि माणुसकीची दिवाळी बनवूया!
सर्वांना मंगलमय, आनंददायी आणि पर्यावरणपूरक दीपावलीच्या हार्दिक शुभेच्छा!
