१) तत्पुरुष समास
ओळखण्याची सोपी पद्धत
👉 दोन शब्दांमध्ये विभक्ती लपलेली असते.
उदा. “राजपुत्र” = राजाचा पुत्र
ओळखण्यासाठी संकेत
चा / ची / चे
ला / साठी
ने / वर / मध्ये इत्यादी संबंध दिसतो.
तत्पुरुष समासाची 20 उदाहरणे
राजपुत्र = राजाचा पुत्र
ग्रामवासी = गावात राहणारा
देवालय = देवाचे आलय
जलपात्र = पाण्याचे पात्र
मातृभक्त = आईचा भक्त
गुरुदक्षिणा = गुरुंसाठी दक्षिणा
वनवास = वनात वास
देशभक्त = देशाचा भक्त
हिमालय = हिमाचे आलय
नदीकाठ = नदीचा काठ
सूर्यप्रकाश = सूर्याचा प्रकाश
पुस्तकालय = पुस्तकांचे आलय
विद्यालय = विद्या देणारे आलय
घरकाम = घराचे काम
हस्तलेखन = हाताने लेखन
जलसिंचन = पाण्याने सिंचन
ग्रामपंचायत = गावाची पंचायत
पितृसेवा = वडिलांची सेवा
शेतमजूर = शेतात काम करणारा मजूर
पर्वतारोहण = पर्वतावर आरोहण
२) कर्मधारय समास
ओळखण्याची सोपी पद्धत
👉 पहिला शब्द विशेषण आणि दुसरा नाम असतो.
उदा. नीलकमल = निळे कमळ
संकेत
कसा? कशी? कसे? या प्रश्नांची उत्तरे मिळतात.
कर्मधारय समासाची 20 उदाहरणे
नीलकमल = निळे कमळ
महापुरुष = महान पुरुष
शुभकार्य = शुभ कार्य
कृष्णसर्प = काळा साप
मधुरवाणी = गोड वाणी
विशालघर = मोठे घर
सुंदरफूल = सुंदर फूल
दीर्घमार्ग = लांब मार्ग
श्वेतवस्त्र = पांढरे वस्त्र
लघुकथा = छोटी कथा
सत्पुरुष = सज्जन पुरुष
मंदवारा = मंद वारा
कठीणप्रश्न = कठीण प्रश्न
उच्चशिक्षण = उच्च शिक्षण
नवभारत = नवीन भारत
मधुरगीत = गोड गीत
चंद्रमुख = चंद्रासारखे मुख
सुवर्णमंदिर = सोन्याचे मंदिर
विशालसागर = मोठा सागर
तेजस्वीसूर्य = तेजस्वी सूर्य
३) द्वंद्व समास
ओळखण्याची सोपी पद्धत
👉 दोनही शब्द समान महत्त्वाचे असतात.
उदा. आईवडील = आई आणि वडील
संकेत
“आणि” लावल्यास अर्थ पूर्ण होतो.
द्वंद्व समासाची 20 उदाहरणे
आईवडील
भाऊबहीण
दिवसरात्र
सुखदुःख
राजा-राणी
स्त्रीपुरुष
पापपुण्य
अन्नपाणी
जीवितमृत्यू
घरदार
नदीनाले
शेतीवाडी
मुलामुली
हातपाय
सणउत्सव
दानधर्म
रात्रंदिवस
मित्रमैत्रीण
गुरूशिष्य
भाषा-साहित्य
४) बहुव्रीहि समास
ओळखण्याची सोपी पद्धत
👉 समासातील शब्दांचा अर्थ वेगळा असतो पण तो दुसऱ्या व्यक्ती/वस्तूस लागू होतो.
उदा. लंबोदर = ज्याचे उदर मोठे आहे तो (गणपती)
संकेत
“ज्याचा / ज्याची / ज्याचे” असा अर्थ येतो.
बहुव्रीहि समासाची 20 उदाहरणे
लंबोदर
चतुर्भुज
दशमुख
त्रिनेत्र
नीलकंठ
पीतांबर
चक्रपाणी
धनंजय
गिरिधर
कमलनयन
विशालहृदयी
कठोरहृदयी
श्वेतकेशी
महाबली
कृशांग
रक्तनेत्र
शुभानन
दयाळूमानस
बहुश्रुत
चंद्रमुखी
५) अव्ययीभाव समास
ओळखण्याची सोपी पद्धत
👉 पहिला शब्द अव्यय असतो आणि संपूर्ण शब्द अव्ययासारखा वापरला जातो.
उदा. प्रतिदिन = प्रत्येक दिवशी
संकेत
“प्रति”, “यथा”, “बिन”, “सह” इ. शब्द दिसतात.
अव्ययीभाव समासाची 20 उदाहरणे
प्रतिदिन
यथाशक्ती
यथाक्रम
यथामती
दररोज
बिनधास्त
बिनचूक
सहपरिवार
सहकार्य
प्रतिक्षण
प्रतिवर्ष
प्रतिमहिना
यथावेळ
आमरण
आजन्म
जन्मोजन्मी
घरोगरी
गावोगावी
वेळोवेळी
ठिकठिकाणी
समास पटकन ओळखण्यासाठी ट्रिक
समास
ओळखण्याची ट्रिक
तत्पुरुष
विभक्ती लपलेली असते
कर्मधारय
विशेषण + नाम
द्वंद्व
“आणि” येते
बहुव्रीहि
अर्थ दुसऱ्यावर जातो
अव्ययीभाव
अव्यय शब्द सुरुवातीला
लक्षात ठेवण्याचा सोपा मंत्र
👉 “वि-विशे-आणि-दुसरा-अव्यय”
वि = विभक्ती → तत्पुरुष
विशे = विशेषण → कर्मधारय
आणि = द्वंद्व
दुसरा अर्थ = बहुव्रीहि
अव्यय = अव्ययीभाव
