Paper cutting 3 

 Paper cutting 2 

 Paper cutting

हिरवांकुर ग्रीन सिटी पर्यावरण महोत्सव २०२६

 हिरवांकुर ग्रीन सिटी पर्यावरण महोत्सव २०२६'

आज संपूर्ण जगासमोर प्रदूषण, जलटंचाई, प्लास्टिक कचरा, घटणारी जैवविविधता आणि हवामान बदल यांसारखी गंभीर आव्हाने उभी आहेत. ही समस्या केवळ शासनाच्या प्रयत्नांनी सुटणार नाही; त्यासाठी प्रत्येक नागरिकाने स्वतःच्या जीवनशैलीत बदल घडविणे आवश्यक आहे. स्वच्छ, हरित, जलयुक्त आणि प्रदूषणमुक्त समाज घडविण्यासाठी लोकसहभाग हाच सर्वात प्रभावी मार्ग आहे. याच विचारातून "हिरवांकुर ग्रीन सिटी पर्यावरण महोत्सव २०२६" या उपक्रमाची संकल्पना साकारली आहे. 

हा महोत्सव केवळ प्रदर्शन किंवा कार्यक्रम नसून पर्यावरण संवर्धनाची लोकचळवळ आहे. विद्यार्थी, पालक, महिला, नागरिक, स्वयंसेवी संस्था, व्यावसायिक आणि विविध क्षेत्रातील मान्यवर यांच्या सक्रिय सहभागातून पर्यावरणाविषयी जागरूकता निर्माण करून समाजात हरित संस्कार रुजविण्याचा हा प्रयत्न आहे.

या महोत्सवाचा केंद्रबिंदू आहे "विद्यार्थीदशेतून हरित संस्कार". कारण आजचा विद्यार्थी उद्याचा जबाबदार नागरिक आहे. भारतीय वृक्षसंपदा, आयुर्वेद, जलसंवर्धन, सेंद्रिय शेती, घरगुती कंपोस्ट, मधमाशी संवर्धन, पक्षी संरक्षण, हरित कचरा व्यवस्थापन, प्लास्टिकमुक्त जीवनशैली, अक्षय ऊर्जा आणि पर्यावरणपूरक दैनंदिन सवयी यांची माहिती विद्यार्थ्यांमार्फत प्रत्येक घरापर्यंत पोहोचविण्याचा संकल्प या महोत्सवातून करण्यात आला आहे. 

महोत्सवात भारतीय वृक्षांच्या शेकडो प्रजातींचे प्रत्यक्ष प्रदर्शन, औषधी वनस्पतींची माहिती, घरच्या घरी कंपोस्ट तयार करण्याची प्रात्यक्षिके, सेंद्रिय शेतीतील जीवामृत, पावसाच्या पाण्याचे संधारण, मधमाश्यांचे महत्त्व, पक्षी संवर्धन, प्लास्टिकचे दुष्परिणाम आणि सौर, पवन व जलऊर्जेची माहिती अशा अनेक विषयांवर लोकांना प्रत्यक्ष अनुभवातून शिक्षण दिले जाणार आहे. 

विद्यार्थ्यांच्या सर्जनशीलतेला चालना देण्यासाठी चित्रकला, लोककला, पर्यावरण विषयक संशोधन, विज्ञान मॉडेल्स, हरित नवोपक्रम, प्रकल्प स्पर्धा आणि पर्यावरणीय प्रयोग यांचे आयोजन करण्यात येणार आहे. विशेष म्हणजे विद्यार्थ्यांना स्वतःचे स्टॉल उभारण्याची संधी देऊन त्यांच्या कल्पकतेला व्यासपीठ उपलब्ध करून दिले जाणार आहे. उत्कृष्ट कामगिरी करणाऱ्यांचा गौरवही करण्यात येईल. 

या महोत्सवाचे आणखी एक वैशिष्ट्य म्हणजे लोकसहभागातून प्लास्टिक संकलन मोहीम. नागरिकांनी घरातील प्लास्टिक कचरा जमा केल्यास त्याबदल्यात कंपोस्ट, भारतीय वृक्षांची रोपे किंवा पर्यावरणपूरक वस्तू देण्याची अभिनव योजना राबविण्यात येणार आहे. यामुळे प्लास्टिकमुक्त समाजाच्या दिशेने एक महत्त्वाचे पाऊल उचलले जाईल. 

पर्यावरण ही केवळ निसर्गाची नव्हे, तर आपल्या आरोग्याची, अर्थव्यवस्थेची आणि भावी पिढ्यांच्या सुरक्षिततेची हमी आहे. प्रत्येकाने एक झाड लावले, पाण्याचा अपव्यय टाळला, घरच्या घरी ओला कचरा व्यवस्थापित केला, प्लास्टिकचा वापर कमी केला आणि पर्यावरणपूरक जीवनशैली स्वीकारली, तर आपल्या शहराचे रूप निश्चितच बदलेल.

या महोत्सवातून लाखो विद्यार्थी आणि नागरिकांमध्ये हरित संस्कार निर्माण होतील, जलसंवर्धन व वृक्षसंवर्धनाबाबत व्यापक जनजागृती होईल, प्लास्टिकचा वापर कमी होईल, सेंद्रिय शेतीचा प्रसार वाढेल आणि जैवविविधतेच्या संरक्षणासाठी सकारात्मक सामाजिक वातावरण तयार होईल. स्वच्छ, हरित, जलयुक्त आणि प्रदूषणमुक्त जळगाव घडविण्याची ही एक व्यापक लोकचळवळ ठरेल. 

चला, आपणही या परिवर्तनाचे भागीदार होऊया!

पर्यावरण वाचविण्याची जबाबदारी केवळ शासनाची नाही, ती प्रत्येक नागरिकाची आहे. आपल्या छोट्या-छोट्या कृतीतून मोठा बदल घडू शकतो. एक झाड लावूया, एक थेंब पाणी वाचवूया, प्लास्टिकला नकार देऊया, जैवविविधतेचे संरक्षण करूया आणि पर्यावरणपूरक जीवनशैली स्वीकारूया.

आज आपण घेतलेला हरित संकल्पच उद्याच्या पिढीला सुरक्षित, समृद्ध आणि निरामय भविष्य देईल.

"चला... स्वच्छ, हरित, जलयुक्त आणि प्रदूषणमुक्त भारत घडविण्यासाठी हातात हात घालून पुढे येऊया!" 🌿🌍

 शैलेश शिरसाठ, हिरवांकर फाउंडेशन परिवार.

https://www.instagram.com/reel/Dbvh-XDIuTt/?igsh=cGN2eDNpbnhhaGli

चित्त जहाँ भय विहीन शीर्ष जहाँ उच्च रे!

 आज सहजच (?) पुन्हा रवींद्रनाथ टागोर यांची एक कविता आठवली.चित्त जहाँ भय विहीन. त्यातील ओळी खालील प्रमाणे.

 चित्त जहाँ भय विहीन शीर्ष जहाँ उच्च रे! ज्ञान जहाँ मुक्त रे l 

सत्य का गंभीर जहा वाणी के उत्स,रे! 

जिथे मन भयमुक्त असेल, जिथे आपण अभिमानाने मान उंच करून जगू शकू, जिथे ज्ञान सर्वांसाठी मुक्त असेल, अशा भारताची कल्पना कवी रवींद्रनाथ टागोर करतात.

कवितेचा सारांश.

ही कविता म्हणजे कवीची आपल्या मातृभूमीसाठी केलेली एक उदात्त प्रार्थना आहे. भारत केवळ राजकीयदृष्ट्या स्वतंत्र न होता मानसिक, बौद्धिक आणि नैतिकदृष्ट्याही मुक्त व्हावा, अशी टागोरांची इच्छा या कवितेत व्यक्त होते. 

चित्त जहाँ भय विहीन

चित्त जहाँ भय विहीन, शीर्ष जहाँ उच्च रे!

ज्ञान जहाँ मुक्त रे।

सत्य का गंभीर जहाँ वाणी के उत्स रे!

भेद औ' प्रभेद-रची कुंचित दीवार बीच

फिर-फिर कर जगत जहाँ नहीं खंड-खंड रे!

अनवरत परिश्रम निज अति प्रचंड बाहु-दंड

सदैव उठा रहा कि पा सके अखंड रे।

मरे रूढ़ि-बंधन के सूखे मरु-प्रांतर में,

खो नहीं गयी जहाँ प्रवाहिनी विवेक की।

प्रेरित करता है तू मन को उस ओर जहाँ—

निर्मल विचार का नित्य शाश्वत विस्तार है,

अविरल प्रवाहित निर्बाध कर्म-धार है!

प्रभु हे! पिता हे! उस विगत-बंधन स्वर्ग में

उद्बुद्ध कर, जागृत कर, मेरे इस देश को।

आज सहजच (?) आठवलं म्हणून....

 आपल्या कुटुंबीयांचे मतदार यादीतील नाव टिकून राहावे आणि या कामात सरांना मदत व्हावी म्हणून धडपडणाऱ्या विद्यार्थिनीच्या आणि ग्रामस्थांच्या  निमित्ताने  *आज सहजच (?) आठवलं म्हणून....*✍️गुरुदेव रवींद्रनाथ टागोर यांची छान कविता आहे त्याचा अनुवाद पु.ल.देशपांडे यांनी केलाय.. आता तर मला कविता शब्दशः पूर्ण आठवणार नाही पण सार थोडक्यात सांगतो...

 अस्ताला जाणाऱ्या सूर्याला असं वाटलं की माझ्या पश्चात प्रकाशदाणाचं काम कोण करेल ?अशा वेळेला एक  इवलीशी पणती पुढे आली आणि  ती म्हणाली की, " हे सूर्या तुझ्या एवढा प्रकाश देणे मला शक्य नाही, पण एवढ आश्वासन देते की, मी जिथे असेल तिथे अंधार फिरणार सुद्धा नाही", असं म्हटल्यानंतर  ती पणती पुढे जे म्हणते ते खूप महत्त्वाचं आहे....

ती सूर्याला म्हणते, "मी जिथे असेल तिथे अंधार असणार नाही कारण तुझ्या जीन्समध्ये (डीएनए मध्ये) प्रकाश आहे आणि माझ्याही जीन्समध्ये (डीएनए मध्ये) प्रकाश आहे."                               *माझ्या 'अस्वस्थ जगण्याच्या डायरी'तून....*✍️शैलेशकमल.

राज्य अभ्यासक्रम आराखडा (SCF) २०२४: भाषा शिक्षणाची नवी दिशा - एक दृष्टिकोन

१. प्रस्तावना: शैक्षणिक परिवर्तनाचा प्रवास (NEP ते SCF २०२४)

भारतीय शिक्षण व्यवस्थेचा प्रवास 'सूचना-आधारित' (Instruction-based) अध्यापनाकडून 'शोध आणि खेळ-आधारित' (Discovery and Play-based) अध्ययनाकडे वेगाने होत आहे. 'NEP १९६८' ने शिक्षणाची पहिली व्यापक चौकट आखली, तर '१९८६' च्या धोरणाने आधुनिकतेचा स्वीकार करत पायाभूत सुविधांवर भर दिला. मात्र, २१ व्या शतकातील गरजा आणि जागतिक आव्हाने पेलण्यासाठी 'NEP २०२०' ने शिक्षणाचे पूर्णतः 'भारतीयकरण' आणि 'कौशल्य आधारित' पुनर्गठन केले आहे. या परिवर्तनाचा केंद्रबिंदू म्हणजे केवळ माहितीचा साठा करणे नसून विद्यार्थ्याचा सर्वांगीण व सर्वंकष विकास करणे हा आहे.

धोरणात्मक सुसंगततेचा हा प्रवास खालीलप्रमाणे स्पष्ट होतो:

NEP २०२० (राष्ट्रीय शैक्षणिक धोरण) —> NCF २०२३ (राष्ट्रीय अभ्यासक्रम आराखडा) —> SCF २०२४ (राज्य अभ्यासक्रम आराखडा)

हा आराखडा केवळ एक तांत्रिक दस्तऐवज नसून शिक्षकांसाठी प्रत्यक्ष वर्गखोलीत सकारात्मक बदल घडवून आणण्यासाठीची एक मार्गदर्शक दिशा आहे.

२. राष्ट्रीय आणि राज्य अभ्यासक्रम आराखडा: एक सहसंबंध

'NCF २०२३' हा राष्ट्रीय स्तरावरील एक व्यापक धोरणात्मक दस्तऐवज (Policy Document) आहे, जो शिक्षणाची जागतिक दृष्टी, मूल्ये आणि दीर्घकालीन ध्येये निश्चित करतो. याउलट, 'SCF २०२४' हा प्रामुख्याने 'अंमलबजावणी दस्तऐवज' (Implementation Document) आहे. महाराष्ट्राच्या भौगोलिक विविधतेचा, सांस्कृतिक संपन्नतेचा आणि भाषिक वैशिष्ट्यांचा विचार करून 'NCF २०२३' च्या तत्त्वांना जमिनी स्तरावर उतरवणे, हे 'SCF' चे मुख्य उद्दिष्ट आहे.

'NCF' ची रचना खालील चार प्रमुख विभागांत विभागली आहे:

• NCF-FS: प्रारंभिक बालपण संगोपन आणि शिक्षणासाठीचा आराखडा (पायाभूत स्तर).
• NCF-SE: शालेय शिक्षणासाठीचा आराखडा.
• NCF-TE: शिक्षक शिक्षणासाठीचा आराखडा.
• NCF-AE: प्रौढ शिक्षणासाठीचा आराखडा.

'SCF २०२४' च्या माध्यमातून शिक्षकांच्या अध्यापन क्षमतांची वृद्धी करण्यासाठी आवश्यक असणारी साहाय्यभूत परिसंस्था विकसित करण्यावर राज्याने विशेष भर दिला आहे.

३. अभ्यासक्रमाची रचना आणि प्रमुख विभाग (The Five Pillars)

राज्य अभ्यासक्रम आराखडा २०२४ हा पाच मुख्य स्तंभांवर आधारलेला आहे. हे पाच स्तंभ विद्यार्थ्यांच्या व्यक्तिमत्त्वाचा पाया रचण्याचे काम करतात.

विभाग	तपशील आणि उदाहरणे
दृष्टिकोन (Approach)	शिक्षणाकडे पाहण्याचा नवा दृष्टिकोन (४ प्रकरणे)
आंतर समवाय क्षेत्रे (Cross-cutting Themes)	विषयांच्या पलीकडील ६ क्षेत्रे (उदा. पर्यावरण शिक्षण, प्राचीन भारतीय संस्कृतीचा अभिमान)
शालेय विषय (School Subjects)	भाषा, गणित, विज्ञान, कला, शारीरिक शिक्षण यांसह १० प्रमुख विषय
शालेय संस्कृती व प्रक्रिया (School Culture)	शाळेतील आनंददायी वातावरण आणि अध्यापन पद्धती (२ विभाग)
साहाय्यभूत परिसंस्था (Supportive Ecosystem)	अंमलबजावणीसाठीचे पाठबळ आणि संसाधने (४ विभाग)

या स्तंभांच्या एकात्मिक विचारामुळे केवळ पाठांतर न होता, विद्यार्थ्यांमध्ये पर्यावरणीय जाणीव आणि भारतीय वारशाबद्दल आदर निर्माण होण्यास मदत होईल.

४. भाषा शिक्षणाची उद्दिष्टे आणि शिक्षकाची भूमिका

पायाभूत आणि पूर्वतयारी स्तरावर भाषा शिक्षण हा केवळ एक विषय नसून तो 'ज्ञानात्मक आराखडा' (Cognitive Schema) तयार करण्याचे साधन आहे. शिक्षकाने हे समजून घेणे आवश्यक आहे की, "मौखिक भाषा हा साक्षरतेचा पाया आहे." जेव्हा मुले ऐकतात आणि बोलतात, तेव्हा त्यांच्या मेंदूमध्ये शब्दांच्या प्रतिमा आणि अर्थांचे जाळे तयार होते, ज्यामुळे पुढील स्तरावरील वाचन आणि लेखन सुलभ होते.

'SCF २०२४' नुसार भाषा शिक्षणाची ७ प्रमुख ध्येये खालीलप्रमाणे आहेत:

• मौखिक भाषा आणि साक्षरता: भाषेचा पाया मजबूत करणे.
• प्रभावी संभाषण कौशल्ये: आत्मविश्वासाने आणि सुस्पष्ट संवाद साधणे.
• साहित्यिक आणि सृजनशील क्षमता: कल्पनाशक्तीला वाव देऊन अनुभव लेखन करणे.
• बहुभाषिक क्षमता: एकापेक्षा अधिक भाषांचा वापर करण्याची तयारी.
• सांस्कृतिक स्वीकृती आणि सहभाग: भाषेच्या माध्यमातून संस्कृतीशी नातं जोडणे.
• संवेदनशीलता: भाषिक व्यवहारातून सामाजिक जाणीव निर्माण करणे.
• सर्वंकष विकास (Sarvankash Development): विद्यार्थ्याच्या व्यक्तिमत्त्वाचा परिपूर्ण विकास.

५. पायाभूत स्तर ते माध्यमिक स्तर: भाषिक विकासाचा टप्पा

विद्यार्थ्यांच्या वयोगटानुसार भाषिक कौशल्यांची व्याप्ती कशी वाढत जाते, हे खालील तक्त्यावरून स्पष्ट होते:

स्तर	शैक्षणिक रणनीती आणि व्याप्ती
पायाभूत स्तर (Foundational)	खेळ, गोष्टी, गाणी आणि मौखिक अभिव्यक्ती. मातृभाषा किंवा परिसर भाषेला प्राधान्य.
पूर्वतयारी स्तर (Preparatory)	संभाषण, वाचन-लेखन, अनुभव लेखन आणि व्याकरणाची प्राथमिक ओळख.
पूर्व माध्यमिक (Middle)	विचारांचे आणि विश्लेषणाचे साधन म्हणून भाषेचा वापर. बहुभाषिक सक्षमता आणि साहित्यिक लेखन.
माध्यमिक (Secondary)	व्यावसायिक भाषिक प्राविण्य, संशोधनपर लेखन, डिजिटल आणि माध्यम साक्षरता.

६. 'निपुण भारत' आणि किमान शैक्षणिक उद्दिष्टे (Learning Outcomes)

'निपुण भारत' अभियानांतर्गत २०२६-२७ पर्यंत पायाभूत साक्षरता आणि संख्याज्ञान (FLN) प्राप्त करण्याचे उद्दिष्ट आहे. यासाठी निश्चित केलेली इयत्तानिहाय लक्ष्ये खालीलप्रमाणे आहेत:

स्तर	भाषा साक्षरता लक्ष्य	संख्या साक्षरता लक्ष्य
बालवाडी अखेर	अक्षरे व आवाज ओळखणे, २-३ अक्षरी साधे शब्द वाचणे.	१० पर्यंत अंक ओळखणे व वाचणे.
इयत्ता पहिली अखेर	४-५ साधी वाक्ये असलेला अपठीत मजकूर वाचणे.	९९ पर्यंत संख्या वाचन-लेखन आणि साधी बेरीज-वजाबाकी.
इयत्ता दुसरी अखेर	अपठीत मजकूर ४०-५० शब्द प्रति मिनिट अर्थासकट वाचणे.	९९९ पर्यंत संख्या वाचन-लेखन आणि वजाबाकी.
इयत्ता तिसरी अखेर	अपठीत मजकूर किमान ६० शब्द प्रति मिनिट अर्थासकट वाचणे.	९९९९ पर्यंत संख्या वाचन-लेखन आणि गुणाकार.

या शैक्षणिक लक्ष्यांसोबतच विद्यार्थ्यांच्या सामाजिक आणि भावनात्मक आरोग्याची (Well-being Goals) जोपासना करणे ही शिक्षकाची मोठी जबाबदारी आहे. मुलांमध्ये स्वतःबद्दलचा आदर वाढवणे (Self-respect) आणि त्यांना सुरक्षित शैक्षणिक वातावरण देणे, हे गुणवत्तेचे पहिले लक्षण आहे.

७. आव्हाने, उपाययोजना आणि अंमलबजावणी

नवा आराखडा राबवताना 'बहुभाषिक वर्ग' हे मोठे आव्हान वाटू शकते, परंतु 'SCF' नुसार ती एक मोठी संधी आहे.

• बोलीभाषांचा स्वीकार: मुलांच्या घरातील बोलीभाषेचा वर्गात स्वीकार केल्याने त्यांचा आत्मसन्मान वाढतो.
• भाषा संगम (Bhasha Sangam): 'एक भारत श्रेष्ठ भारत' या उपक्रमांतर्गत विविध भारतीय भाषांमधील संवाद आणि सांस्कृतिक देवाणघेवाणीला प्रोत्साहन देणे.
• प्रायोगिक उपक्रम: वर्गखोलीत केवळ पाठांतर न घेता चर्चा, अनुवाद प्रक्रिया आणि अनुभव कथनावर भर देणे.

८. निष्कर्ष: उज्ज्वल भविष्यासाठी सज्ज शिक्षक

'SCF २०२४' हा आराखडा महाराष्ट्रातील शिक्षण क्षेत्राला एका नव्या उंचीवर नेणारा दस्तऐवज आहे. जेव्हा शिक्षक या धोरणातील 'सर्वंकष विकासाचा' गाभा समजून घेऊन आपल्या अध्यापन पद्धतीत लवचिकता आणि सृजनशीलता आणतील, तेव्हाच खऱ्या अर्थाने भविष्यवेधी पिढी घडेल. शिक्षकांचे सक्रिय योगदान आणि बदलाचा स्वीकार हेच या परिवर्तनाचे खरे यश असेल.