विविधता, समान संधी, धार्मिक सहिष्णुता आणि मानवतावादी दृष्टिकोन = विकसित राष्ट्रांच्या प्रगतीचा मूलमंत्र.
अमेरिकेतील नुकत्याच जाहीर झालेल्या मध्यावधी निवडणुकीच्या निकालात नेहमीप्रमाणे यावेळी देखील भारतीय वंशाचे प्रतिनिधी अमेरिकेत निवडून आले आहेत. हे विश्वगुरू होण्याची स्वप्न पाहणाऱ्यानी लक्षात घ्यावे कारण अमेरिकेने आपल्या देशातील मूळ निवासी नसताना, भारतीय वंशाचे असल्यावर देखील आणि विशेष म्हणजे ते कोणत्या धर्माचे आणि जातीचे आहे याचा विचार न करता राजकारणात मतदान करण्याचा आणि उमेदवारी अर्ज दाखल करण्याचा अधिकार दिला हे अधिक महत्त्वाचे आहे.
एखाद्द्या देशाची श्रीमंती त्याच्या नैसर्गिक साधनसंपत्तीवर ठरतेच असे नाही. त्या देशात राहणाऱ्या माणसांच्या बुद्धिमत्तेला, कौशल्याला, कल्पकतेला आणि कर्तृत्वाला किती वाव दिला जातो, यावरही त्या देशाचे भविष्य अवलंबून असते. एखाद्या व्यक्तीचा जन्म कोणत्या देशात झाला, ती कोणत्या धर्माची आहे, तिची मातृभाषा कोणती आहे किंवा तिची जात कोणती आहे, यापेक्षा ती व्यक्ती आपल्या ज्ञानाने आणि कर्तृत्वाने समाजासाठी काय योगदान देऊ शकते, हा विचार जेव्हा एखादा देश स्वीकारतो तेव्हा त्या देशाच्या प्रगतीचा पाया अधिक मजबूत होतो.
अमेरिकेच्या प्रगतीकडे या दृष्टिकोनातून पाहणे आवश्यक आहे. न्यूयॉर्क, वॉशिंग्टन, सॅन फ्रान्सिस्को, लॉस एंजेलिस, शिकागो यांसारखी शहरे आज जागतिक अर्थव्यवस्थेची, तंत्रज्ञानाची, शिक्षणाची, संशोधनाची आणि व्यापाराची महत्त्वाची केंद्रे आहेत. या शहरांच्या विकासात केवळ अमेरिकेत जन्मलेल्या नागरिकांचे योगदान नाही. जगातील असंख्य देशांतून आलेले शास्त्रज्ञ, अभियंते, डॉक्टर, उद्योजक, संशोधक, शिक्षक, कलाकार, तंत्रज्ञ आणि कामगार यांनी या शहरांच्या उभारणीत मोठा वाटा उचलला आहे. कारण अमेरिकेने देखील जगभरातील गुणवंतांना संधी देत कुठल्याही प्रकारचा टोकाचा धार्मिक भेदभाव न ठेवता संधी उपलब्ध करून दिल्यात हे महत्त्वाचे आहे.
अमेरिकेच्या लोकशाहीचे एक वैशिष्ट्य म्हणजे विविध वंशीय आणि धार्मिक पार्श्वभूमी असलेल्या नागरिकांना राजकीय प्रतिनिधित्व मिळवण्याची संधी.
भारतीय वंशाचे, मुस्लिम, ज्यू, ख्रिश्चन, आफ्रिकी-अमेरिकन, लॅटिन अमेरिकन आणि अन्य पार्श्वभूमीचे नागरिक अमेरिकेच्या राजकारणात सहभागी होतात. एखाद्या व्यक्तीचे पूर्वज कोणत्या देशात जन्मले, यावर तिचे सार्वजनिक जीवनातील योगदान ठरत नाही. विविध प्रांतातून आलेल्या आपल्याच भारतीयांना विरोध करताना भारतीय म्हणून हे समजून घेणे महत्त्वाचे आहे.
उदाहरणार्थ - Pramila Jayapal – भारतात जन्मलेल्या अमेरिकन काँग्रेसच्या प्रतिनिधी.
Ro Khanna – भारतीय वंशाचे अमेरिकन काँग्रेस सदस्य.
Ilhan Omar – सोमालियात जन्मलेल्या मुस्लिम अमेरिकन काँग्रेस सदस्य.
Rashida Tlaib – पॅलेस्टिनी वंशाच्या मुस्लिम अमेरिकन काँग्रेस सदस्य.
न्यूयॉर्क शहर प्रशासनाच्या २०२६ मधील The Newest New Yorkers अहवालानुसार, शहरातील सुमारे ३१ लाख नागरिक परदेशात जन्मलेले आहेत. शहराच्या एकूण लोकसंख्येच्या एक तृतीयांशपेक्षा अधिक लोक स्थलांतरित आहेत. जवळपास ४८ टक्के नागरिक घरामध्ये इंग्रजीव्यतिरिक्त अन्य भाषा बोलतात. स्थलांतरित नागरिक शहराच्या एकूण कामगारवर्गापैकी सुमारे ४३ टक्के आहेत.
याचा अर्थ न्यूयॉर्कची अर्थव्यवस्था ही केवळ एका देशातील किंवा एका संस्कृतीतील लोकांच्या योगदानावर उभी नाही. वेगवेगळ्या देशांतून आलेल्या माणसांच्या कौशल्यांचा, अनुभवांचा आणि कल्पनांचा एकत्रित परिणाम शहराच्या आर्थिक आणि सांस्कृतिक जीवनात दिसतो.
कल्पना करा, एखाद्या रुग्णालयात भारतीय डॉक्टर, पाकिस्तानी परिचारक, फिलिपिनो कर्मचारी, आफ्रिकी तंत्रज्ञ आणि अमेरिकन प्रशासक एकत्र काम करत असतील, तर तेथे रुग्णाला सेवा देताना कोणत्या धर्माचा कर्मचारी आहे यापेक्षा त्याचे वैद्यकीय ज्ञान आणि व्यावसायिक कौशल्य महत्त्वाचे असते. आधुनिक समाजाने स्वीकारलेला हाच दृष्टिकोन प्रत्येक क्षेत्रात आवश्यक आहे.
भारतीय वंशाच्या व्यक्तींनी अमेरिका आणि युरोपमध्ये राजकारण, उद्योग, विज्ञान, तंत्रज्ञान, शिक्षण, वैद्यकीय क्षेत्र, कला आणि क्रीडा अशा विविध क्षेत्रांत जागतिक स्तरावर यश संपादन केले आहे.
विशेष म्हणजे, या देशांनी भारतीय वंशाच्या उमेदवारांना लोकशाही प्रक्रियेत सहभागी होण्याची संधी दिली असून, जनतेच्या मतदानातून त्यांना राजकीय प्रतिनिधित्व आणि सर्वोच्च पदांपर्यंत पोहोचण्याची संधीही मिळाली आहे.
विविध वंश, धर्म आणि संस्कृतींचा स्वीकार करणारी ही प्रगल्भता विश्वबंधुत्वाच्या भावनेला बळ देणारी आणि जगभरात लोकशाहीची पाळेमुळे अधिक दृढ करणारी आहे.
स्वतःच्या संस्कृतीचा अभिमान आणि दुसऱ्याच्या संस्कृतीचा आदर, हीच खऱ्या लोकशाहीची ओळख आहे.
या उदाहरणांतून एक महत्त्वाची गोष्ट लक्षात येते. लोकशाहीत नागरिकांना राजकीय प्रक्रियेत सहभागी होण्याची आणि निवडणुकीतून नेतृत्व करण्याची संधी मिळाली पाहिजे. धर्म हा सार्वजनिक पदासाठी अपात्रतेचा निकष असू नये.
मात्र अमेरिकेतील वर्णद्वेष, स्थलांतरितांविरोधातील राजकारण आणि धार्मिक पूर्वग्रह यांची उदाहरणेही आहेत. म्हणून अमेरिकेची लोकशाही निर्दोष आहे असे म्हणण्यापेक्षा तिच्या समावेशकतेच्या तत्त्वांकडून शिकणे अधिक महत्त्वाचे आहे.
✍️ 'शैलेशकमल ' (संडे स्पेशल लेखमला)
